Hagstæður samningur við ESB gæti skapað Íslandi betri stöðu. Skoðum málið!

EES-samningurinn hefur áratugum saman verið ein af undirstöðum íslensks efnahagslífs. Hann hefur tryggt íslenskum fyrirtækjum aðgang að innri markaði Evrópu, auðveldað útflutning, stutt við samkeppnishæfni atvinnulífsins og skapað einstaklingum aukin tækifæri til náms, starfa og búsetu innan EES. Samningurinn hefur einnig veitt Íslandi aðgang að fjölmörgum samstarfsverkefnum á sviði rannsókna, nýsköpunar, menntunar og umhverfismála. Þótt deilt sé um einstaka þætti hans telja margir að EES-samningurinn hafi skilað Íslandi umtalsverðum efnahagslegum og samfélagslegum ávinningi. Merkilegt að sama fólkið sem var á móti EES samningnum á sínum tíma ætlar að segja nei við upplýsingum og staðreyndum um aðild að ESB.

Fyrir marga er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort næsta skref eftir áratuga þátttöku í EES-samstarfinu sé að kanna möguleika á fullri aðild að Evrópusambandinu. Ísland tekur nú þegar þátt í innri markaðnum og innleiðir stóran hluta þess regluverks sem honum fylgir. Ef unnt væri að semja um hagstæða aðild sem verndaði lykilhagsmuni landsins, telja sumir að full aðild gæti verið rökrétt framhald samstarfsins, þar sem Ísland fengi jafnframt beina aðkomu að þeirri ákvarðanatöku sem hefur áhrif á landið. Hvort slíkt sé rétt leið er síðan spurning sem þjóðin sjálf þarf að taka afstöðu til á grundvelli samningsins.

Evrópusambandið getur, að því gefnu að samið sé um hagstæða aðild fyrir Ísland, skapað komandi kynslóðum aukin tækifæri með aðgangi að stærsta sameiginlega markaði heims, fjölbreyttari atvinnumöguleikum og öflugra samstarfi á sviði menntunar, rannsókna og nýsköpunar. Ungt fólk fengi greiðari leið að námi, störfum og alþjóðlegri reynslu um alla Evrópu, á sama tíma og íslensk fyrirtæki nytu betri skilyrða til vaxtar og verðmætasköpunar. Markmiðið væri ekki að draga úr sérstöðu Íslands heldur að styrkja stöðu landsins í sífellt samkeppnishæfara og alþjóðlegra samfélagi og skapa þannig traustari grunn fyrir velferð og lífsgæði komandi kynslóða.

Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur í áratugi einkennst af sterkum skoðunum. Oft hefur hún þó fremur snúist um hugmyndafræði, en þá spurningu sem mestu máli skiptir: Hvað þjónar hagsmunum Íslands best?

Það er engin ástæða til að ganga inn í Evrópusambandið hvað sem það kostar. Á sama hátt er heldur engin ástæða til að útiloka aðild án þess að meta hvort hægt sé að semja um skilmála sem þjóna íslenskum hagsmunum. Það sem skiptir máli er niðurstaðan – ekki hugmyndafræðin.

Ef Ísland gæti samið um hagstæða aðild sem tryggði hagsmuni sjávarútvegs, landbúnaðar, orkumála og annarra lykilatvinnugreina væri eðlilegt að skoða af alvöru hvaða ávinningur gæti falist í slíkri niðurstöðu.

Íslenskt atvinnulíf byggir á útflutningi og alþjóðlegum viðskiptum. Betri aðgangur að einum stærsta markaði heims, einfaldara regluverk og minni viðskiptahindranir gætu aukið samkeppnishæfni fyrirtækja, styrkt nýsköpun og skapað fleiri verðmæt störf. Fyrirsjáanlegra rekstrarumhverfi skiptir líka miklu máli fyrir bæði fyrirtæki og launafólk.

Fjárfestar sækjast eftir stöðugleika og skýrum leikreglum. Ef hagstæður samningur gæti aukið traust á íslensku hagkerfi myndi það líklega leiða til meiri fjárfestinga, meiri verðmætasköpunar og fjölbreyttara atvinnulífs. Slík þróun myndi skila sér til samfélagsins í heild.

Neytendur gætu einnig notið góðs af aukinni samkeppni og fjölbreyttara vöruúrvali. Fyrir ungt fólk gætu skapast fleiri tækifæri til náms, rannsókna og atvinnu um alla Evrópu, auk þess sem íslensk fyrirtæki ættu auðveldara með að laða að sér sérfræðinga og taka þátt í alþjóðlegum rannsóknar- og nýsköpunarverkefnum.

Við megum heldur ekki gleyma því að Ísland innleiðir nú þegar stóran hluta af evrópsku regluverki í gegnum EES-samninginn. Það vekur eðlilega upp spurningar um hvort ekki sé skynsamlegt að eiga sæti við borðið þegar reglurnar eru mótaðar, fremur en að taka við þeim eftir á.

Auðvitað er ekkert af þessu sjálfgefið. Hagstæður samningur fæst ekki án vandaðra samningaviðræðna og skýrra markmiða. Ísland á að standa fast á sínum hagsmunum. Ef ekki næst ásættanleg niðurstaða, þá á einfaldlega ekki að ganga til aðildar. En ef samningur tryggir mikilvæga þjóðarhagsmuni og skapar jafnframt aukin tækifæri fyrir atvinnulíf og almenning, eigum við að vera reiðubúin að meta hann af yfirvegun.

Við eigum ekki að óttast umræðuna. Við eigum heldur ekki að taka afstöðu áður en staðreyndir liggja fyrir. Lýðræðislegt samfélag byggir á því að fólk fái tækifæri til að kynna sér kosti og galla og taka upplýsta ákvörðun.

Spurningin er því ekki hvort við eigum að vera með eða á móti Evrópusambandinu af prinsippástæðum. Spurningin er hvort hægt sé að ná samningi sem gerir Ísland sterkara. Ef svarið er já, þá eigum við að ræða þann möguleika af yfirvegun, með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi.

Lýðræði byggir á því að þjóðir taki upplýstar ákvarðanir á grundvelli staðreynda, ekki getgáta eða fyrirfram gefinna niðurstaðna. Þess vegna er eðlilegt og lýðræðislegt að kanna hvaða skilmála Ísland gæti samið um við Evrópusambandið og hvaða áhrif slíkur samningur hefði á samfélagið. Að hefja viðræður felur ekki í sér skuldbindingu um aðild heldur tækifæri til að afla upplýsinga og leggja raunverulegan samning fyrir þjóðina. Að lokum er það alltaf íslenska þjóðin sem tekur ákvörðun í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu um hvort samningurinn sé ásættanlegur eða ekki.