Siðferðileg ábyrgð í umræðu um innflytjendur

Umræða um innflytjendur og fólk með erlent ríkisfang á Íslandi endurspeglar siðferðilega spennu sem mörg vestræn samfélög glíma við: togstreitu milli mannúðar og ótta, samkenndar og einföldunar.

Íslenskt samfélag vill gjarnan skilgreina sig sem réttlátt og mannúðlegt.  Mannréttindi, jafnræði og samstaða með fólki á flótta eða í leit að betra lífi eru hluti af þjóðarsjálfsmyndinni. Þessi gildi birtast í opinberum yfirlýsingum, lagaramma og almennt jákvæðu viðhorfi til fjölbreytni.

Í umræðunni er oft dreginn óskýr samasemmerki milli ólíkra hópa.  Flóttafólk kemur hingað vegna neyðar og á samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum rétt á vernd og stuðningi. Erlendir aðilar sem koma til að vinna gera það hins vegar að jafnaði að beiðni íslensks vinnumarkaðar og leggja frá fyrsta degi sitt af mörkum til samfélagsins. Siðferðilega er vandasamt þegar þessir hópar eru settir undir einn hatt og ábyrgð á kerfisvanda er varpað yfir á fólk sem er hér annaðhvort vegna neyðar eða vegna þess að samfélagið sjálft kallar eftir vinnuafli þeirra.

Einstaklingar verða að hópi í umræðunni. Samhliða þessu hefur þróast orðræða þar sem innflytjendur eru oftar tengdir vandamálum á borð við húsnæðisskort, álag á heilbrigðiskerfi eða samfélagslegan óstöðugleika. Þar verða einstaklingar að hópi og fólk í viðkvæmri stöðu að tákni fyrir vanda sem á rætur í pólitískum ákvörðunum, skipulagi innviða og skorti á langtímahugsun.

Áhyggjur af hraðri samfélagsbreytingu og innviðum eru ekki siðlausar í sjálfu sér. Siðferðilegi álitinn breytist hins vegar þegar ótti leiðir til alhæfinga, afmennskunar eða þess að fólk er skilgreint sem byrði fremur en þátttakendur í samfélagi.

Í litlu samfélagi eins og Íslandi skiptir valdastaða máli. Fólk með erlent ríkisfang hefur oft minni rödd í opinberri umræðu, en finnur engu að síður fyrir afleiðingum hennar í daglegu lífi. Af þeirri ástæðu hvílir sérstök siðferðileg ábyrgð á meirihlutanum, fjölmiðlum og stjórnmálafólki að tala af nákvæmni, sanngirni og virðingu.

Umræðan á Íslandi er ekki illviljuð í grunninn, en hún er oft ómeðvituð og ósanngjörn. Ef samfélagið ætlar að standa undir eigin gildum þarf orðræðan að endurspegla ekki aðeins ótta og áskoranir, heldur líka mannlega reisn, skýran aðgreiningu og sameiginlega ábyrgð.

Grein frá Jasminu Vajzovic um þetta: https://www.visir.is/g/20262836050d/hvert-stefnum-vid-