ESB-aðild ein og sér myndi lækka vexti á íslensku krónunni

Þetta er skýringin á því af hverju vextir munu lækka á Íslandi með inngöngu í ESB löngu áður en Evran verður tekinn upp. Ástæðan er sú að vextir ríkis endurspegla ekki bara verðbólgu, heldur einnig áhættuálag (risk premium). Hér eru helstu ástæðurnar fyrir því að ESB-aðild ein og sér myndi lækka vexti á íslensku krónunni:

1. Lækkun áhættuálags (The Risk Premium)

Fjárfestar krefjast þess að fá hærri vexti fyrir að lána ríkjum sem eru talin „áhættusöm“. Í dag er litið á Ísland sem lítið, opið hagkerfi með eigin gjaldmiðil sem hefur sögulega verið viðkvæmur fyrir áföllum (t.d. hrunið 2008).

• Öryggisnet ESB: Með fullri ESB-aðild fær ríki aðgang að varanlegum neyðarsjóðum, eins og Evrópska stöðugleikasjóðnum (ESM). Jafnvel þótt Ísland þyrfti aldrei að nota sjóðinn, þá vitna fjárfestar að hann er til staðar. Það dregur verulega úr líkunum á því að ríkið fari á hausinn eða að krónan hrynji í alþjóðlegu fjármálakreppu. Þetta felldir niður stóran hluta af „Íslandsálaginu“.

• EES vs. ESB: Þótt Ísland sé í EES (Evrópska efnahagssvæðinu) og njóti fríverslunar, þá veitir EES ekki sömu pólitísku og fjárhagslegu baktryggingu og full ESB-aðild. ESB-aðild gefur merki um að ríkið sé orðið hluti af „kjarnanum“ í Evrópu.

2. Aukið traust á ríkisfjármálum (Fiscal Credibility)

Innan ESB gilda strangar reglur um ríkisfjármál (t.d. Stöðugleika- og vaxtarsáttmálinn). Ríki þurfa að halda sig við ákveðin viðmið varðandi ríkisskuldir og hallarekstur.

• Markaðstrúverðugleiki eykst gríðarlega þegar ríki bindur sig við þessar reglur og sætir sameiginlegu eftirliti frá framkvæmdastjórn ESB. Fjárfestar treysta því betur að íslenskt ríkisvald stundi ekki óábyrga fjármálastjórn eða prenti peninga til að fjármagna halla. Meira traust = lægri vexti.

3. Styrking krónunnar dregur úr innfluttri verðbólgu

Þetta er lykilatriði fyrir Seðlabankann:

• Þegar trúverðugleiki hagkerfisins eykst vegna ESB-aðildar, streymir meira erlent fjármagn inn í landið (fjárfestar vilja kaupa íslensk verðbréf).
  

• Aukin eftirspurn eftir íslenskum krónum styrkir krónuna.
  

• Þegar krónan er sterk, lækkar verð á innfluttum vörum og þjónustu.
  

• Þetta dregur úr verðbólgu.
  

• Þegar verðbólgan lækkar, getur Seðlabanki Íslands lækkað stýrivextina án þess að óttast gengisfall eða höfuðflótta.

4. Breyttar reglur fyrir fjármálafyrirtæki (Regulatory Treatment)

Innan ESB eru mjög strangar reglur um hvaða eignir bankar og lífeyrissjóðir mega eiga (t.d. svokölluð CRR/CRD regluverk).

• Skuldabréf gefin út af ESB-ríkjum njóta oft betri kjara og teljast „örugg eign“ (safe asset) í bókum evrópskra bankakerfa.
  

• Sem EES-ríki falla íslensku bréfin stundum í aðeins lakari flokk eða krefjast meira eigin fjár af hálfu erlendra fjárfesta. Full ESB-aðild myndi opna fyrir gífurlegan sjóð evrópskra fjárfesta sem verða að eða vilja eiga skuldabréf frá öðrum ESB-ríkjum. Aukin eftirspurn eftir íslenskum ríkisbréfum lækkar ávöxtunarkröfuna (vextina) beint.

5. Aðild að Evrópska seðlabankakerfinu (ESCB)

Þótt Ísland tæki ekki upp evruna, myndi Seðlabanki Íslands verða fullgildur meðlimur í Evrópska seðlabankakerfinu (ESCB) sem seðlabanki ESB-ríkis utan evrusvæðisins (eins og Seðlabanki Svíþjóðar eða Póllands).

• Þetta gefur Seðlabankanum aukinn trúverðugleika og aðgang að dýpri samstarfi, greiningum og hugsanlega aðgangi að lánalínum (liquidity lines) frá Seðlabanka Evrópu (ECB) á tíma neyðar. Slíkur stuðningur minnkar líkurnar á peningakreppu og lækkar þar með vaxtaþrýsting.

Samantekt:

Vextir eru í raun verðið á trausti. Áður en Ísland gæti tekið upp evruna (sem tekur mörg ár) myndi ferlið við að uppfylla inngönguskilyrði ESB (Maastricht-viðmiðin) og sjálf aðildin neyða íslensk stjórnvöld til að sýna mikla agaða í ríkisfjármálum og verðbólgu.

Markaðurinn myndi verðleggja þennan aga og aukið öryggisnet strax. Fyrir vikið myndi:

• áhættuálagið hverfa

• krónan styrkjast

• verðbólgan hjaðna

• seðlabankinn gæti lækkað stýrivextina verulega, jafnvel þótt við héldum krónunni áfram í einhver ár.

Höfundur þessarar greinar er Arnar Oddgeir Sveinsson.