Hvað hefur EES samningurinn gert fyrir íslendinga í gegnum árin?

EES-samningurinn hefur haft víðtæk áhrif á íslenskt samfélag frá því hann tók gildi árið 1994. Mat á því hvort áhrifin séu „góð“ eða „slæm“ fer oft eftir stjórnmálaskoðunum og því hvaða þætti fólk leggur mesta áherslu á. Hins vegar eru nokkur áhrif almennt óumdeild.

Helstu ávinningar

• Aðgangur að innri markaði Evrópu. Íslensk fyrirtæki geta selt vörur og þjónustu á EES-markaði með færri viðskiptahindrunum. Þetta hefur verið sérstaklega mikilvægt fyrir útflutningsgreinar og þjónustufyrirtæki.

• Frjálst flæði fólks. Íslendingar geta búið, starfað og stundað nám í öðrum EES-ríkjum án þess að þurfa sérstök atvinnuleyfi. Sama gildir um ríkisborgara annarra EES-ríkja sem vilja flytja til Íslands.

• Neytendavernd. Margar reglur um öryggi matvæla, vörumerkingar, flugfarþegaréttindi, netviðskipti og persónuvernd byggja á EES-regluverki og hafa styrkt rétt neytenda.

• Aukin samkeppni. Samkeppnisreglur EES hafa stuðlað að samkeppni og takmarkað óeðlilega ríkisaðstoð og markaðsmisnotkun.

• Þátttaka í evrópskum áætlunum. Ísland tekur þátt í fjölmörgum samstarfsverkefnum, meðal annars á sviði rannsókna, nýsköpunar, menntunar og menningar, sem hefur skapað tækifæri fyrir háskóla, fyrirtæki og einstaklinga.

Áhrif á daglegt líf

• Auðveldara að ferðast, vinna og stunda nám víða í Evrópu.

• Fleiri vörur og þjónusta í boði vegna sameiginlegs markaðar.

• Samræmdar tæknikröfur sem auðvelda fyrirtækjum að flytja út og inn vörur.

• Sameiginlegar reglur um ýmis réttindi, til dæmis varðandi vinnumarkað og neytendamál.

Gagnrýni á EES-samninginn

Þeir sem gagnrýna samninginn nefna meðal annars:

• Takmörkuð áhrif á lagasetningu. Ísland tekur upp hluta af regluverki ESB sem fellur undir EES, en hefur ekki atkvæðisrétt þegar reglurnar eru mótaðar innan ESB.

• Mikil innleiðing regluverks. Í gegnum árin hafa þúsundir ESB-gerða verið teknar upp í íslenskan rétt, sem sumir telja draga úr sjálfstæði löggjafarvaldsins.

• Stjórnsýslukostnaður. Fyrirtæki og stjórnvöld þurfa að aðlaga sig nýju regluverki, sem getur verið kostnaðarsamt, sérstaklega fyrir smærri fyrirtæki.

Það sem EES nær ekki yfir

EES-samningurinn nær ekki til allra málaflokka ESB. Til dæmis eru:

• sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB ekki hluti af samningnum,

• sameiginleg landbúnaðarstefna ekki hluti af samningnum,

• tollabandalag ESB ekki hluti af samningnum,

• evran og peningastefna ESB ekki hluti af samningnum. Þó eru sérstakir tvíhliða samningar um ákveðin viðskipti með sjávarafurðir og landbúnaðarvörur.

Í stuttu máli hefur EES-samningurinn veitt Íslendingum aðgang að einum stærsta sameiginlega markaði heims og aukið möguleika til atvinnu, náms og viðskipta. Á móti hefur hann falið í sér að Ísland innleiðir hluta af regluverki ESB án þess að hafa fullt atkvæðisvald við gerð þess. Það jafnvægi á milli efnahagslegs ávinnings og fullveldis er kjarni þeirrar umræðu sem hefur staðið um samninginn í meira en þrjá áratugi.

Hvað með efnisleg neytendaatriði eins og samræmt farsímakerfi?

Já, það eru mörg mjög áþreifanleg dæmi um hluti sem Íslendingar nota í daglegu lífi og tengjast EES-samningnum eða samstarfi sem EES gerir Íslandi kleift að taka þátt í.

Nokkur dæmi:

• Farsímareiki (roaming): Íslendingar geta almennt notað farsímann sinn innan EES á svipuðum kjörum og heima hjá sér, samkvæmt reglum sem Ísland hefur tekið upp í gegnum EES. Þetta hefur gert ferðalög innan Evrópu mun einfaldari.

• USB-C hleðslustaðall: Reglur sem gera USB-C að sameiginlegum hleðslutengi fyrir margar gerðir raftækja hafa verið teknar upp í ESB og verða innleiddar í EES-ríkjum eftir ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar. Markmiðið er að draga úr rafrænum úrgangi og gera hleðslutæki samhæfðari.

• Flugfarþegaréttindi: Ef flugi seinkar mikið eða er aflýst eiga farþegar oft rétt á aðstoð og í sumum tilvikum bótum samkvæmt sameiginlegum EES-reglum.

• Persónuvernd (GDPR): Sama persónuverndarlöggjöf gildir á Íslandi og í ESB. Hún veitir einstaklingum rétt til aðgangs að eigin gögnum, leiðréttingar, eyðingar í ákveðnum tilvikum og upplýsinga um hvernig fyrirtæki nota persónuupplýsingar.

• Netverslun: Þegar keypt er frá fyrirtæki innan EES njóta neytendur samræmdra réttinda, svo sem 14 daga afturköllunarréttar í mörgum fjarsölusamningum og ákveðinnar verndar ef vara reynist gölluð.

• Öryggisstaðlar fyrir vörur: Leikföng, raftæki, lyftur, vélar og fjölmargar aðrar vörur þurfa að uppfylla sameiginlegar öryggiskröfur áður en þær eru seldar á EES-markaði.

• Matvælaöryggi: Sameiginlegar reglur um rekjanleika matvæla, merkingar og eftirlit auðvelda bæði viðskipti og styrkja neytendavernd.

Það er þó mikilvægt að greina á milli EES og ESB. Margar reglur eru fyrst samþykktar í ESB. Þær gilda ekki sjálfkrafa á Íslandi heldur eru þær teknar upp í EES-samninginn ef þær falla undir gildissvið hans. Að því loknu eru þær innleiddar í íslenskan rétt.

Þannig má segja að margir hlutir sem virðast sjálfsagðir í dag – eins og einfaldari farsímanotkun erlendis, samræmd réttindi flugfarþega, sterk persónuvernd og samræmdir öryggisstaðlar – séu dæmi um raunveruleg áhrif EES-samningsins á daglegt líf Íslendinga.

Hver væri munurinn á því fyrir íslendinga að vera áfram með EES eða ganga í ESB?

Þetta er ein af stærstu spurningunum í íslenskri Evrópuumræðu. Í stuttu máli má segja að EES veitir aðgang að innri markaði, en aðild að ESB felur í sér þátttöku í ákvörðunum og mun víðtækara samstarf. Á móti fylgja fleiri skyldur.

Hér er samanburður á helstu atriðum:

Málefni	Ísland í EES	Ísland í ESB
Innri markaður	✅ Fullur aðgangur	✅ Fullur aðgangur
Atkvæðisréttur um reglur	❌ Enginn atkvæðisréttur í stofnunum ESB	✅ Fulltrúar á Evrópuþingi og í ráðherraráði
Frjálst flæði fólks	✅ Já	✅ Já
Evra	❌ Nei	Ekki sjálfkrafa, en almennt markmið til lengri tíma (nema með sérstakri undanþágu)
Tollabandalag	❌ Nei	✅ Já
Sameiginleg sjávarútvegsstefna	❌ Nei	✅ Aðild, nema samið sé um sérstök ákvæði
Sameiginleg landbúnaðarstefna	❌ Nei	✅ Já
Framlag til ESB	Takmarkaðra framlag vegna EES	Hærra framlag sem aðildarríki
Aðgangur að styrkjum	Sumir sjóðir	Mun víðtækari aðgangur að sjóðum ESB

Hvað myndi líklega breytast fyrir almenning?

Ef Ísland yrði áfram í EES:

• Daglegt líf myndi að mestu halda áfram eins og nú.

• Ferðafrelsi, atvinnuréttur, netverslun og neytendaréttur héldust svipuð.

• Ísland myndi áfram taka upp stóran hluta reglna um innri markaðinn án þess að hafa atkvæðisrétt við gerð þeirra.

Ef Ísland gengi í ESB:

• Íslendingar fengju fulltrúa sem tækju þátt í að móta reglurnar sem gilda á innri markaðnum.

• Ísland yrði hluti af fleiri sameiginlegum stefnum ESB, svo sem á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs, nema samið yrði um sérstakar aðlögunarlausnir.

• Fyrirtæki gætu notið einfaldari viðskipta við ríki utan ESB í gegnum sameiginlega tollastefnu, en Ísland myndi ekki lengur hafa sjálfstæða viðskiptastefnu gagnvart þriðju ríkjum.

Stærstu álitamálin

Umræðan á Íslandi snýst oft um þrjú atriði:

• Lýðræði: Sumir telja að ESB-aðild sé lýðræðislegri en EES, þar sem Ísland fengi sæti við samningaborðið. Aðrir telja að það færi fleiri ákvarðanir frá Alþingi til stofnana ESB.

• Sjávarútvegur: Þetta er eitt umdeildasta málið. Margir telja mikilvægt að Ísland haldi fullri stjórn á fiskveiðistjórnun, en aðrir benda á að aðildarsamningar geta falið í sér sérlausnir og að aðild myndi byggjast á samningaviðræðum.

• Gjaldmiðillinn: Aðild að ESB þýðir ekki sjálfkrafa upptöku evru. Ríki sem ganga í ESB skuldbinda sig almennt til að stefna að upptöku hennar þegar skilyrði eru uppfyllt, nema þau hafi samningsbundna undanþágu. Hvort og hvenær Ísland tæki upp evru myndi ráðast af samningum og þróun mála.

Í raun má segja að valið standi á milli tveggja ólíkra nálgana:

• EES: Aðgangur að markaðnum með takmarkaðri þátttöku í ákvörðunum.

• ESB: Full þátttaka í ákvörðunum sem snerta aðildarríki, en einnig víðtækari skuldbindingar og sameiginlegar stefnur.