Hverju þyrfti að ná fram fyrir bændur til að þeir hagnist á samningi við ESB?

Ef markmiðið með samningi við ESB væri að íslenskir bændur hagnist í heild fremur en tapi, þyrfti líklega að ná fram nokkrum lykilatriðum:

Vernd fyrir viðkvæmar búgreinar. 

• Ef tollar og innflutningshömlur yrðu lækkaðar þyrfti annaðhvort að gera það í áföngum eða halda eftir vernd fyrir búgreinar sem eru sérstaklega viðkvæmar, eins og sauðfjár- og mjólkurframleiðslu.

  
  

Aðgangur að styrkjakerfum ESB. 

• Ef Ísland yrði hluti af sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB (CAP) myndu bændur vilja tryggja að greiðslur og stuðningur væru að minnsta kosti sambærileg við það sem þeir missa úr íslenska kerfinu. Þar sem framleiðsluaðstæður á Íslandi eru erfiðari en víða annars staðar myndu margir telja nauðsynlegt að fá sérstaka viðurkenningu á því.

  
  

Sérstaða Íslands viðurkennd. 

• Ísland býr við stutt vaxtarskeið, erfitt loftslag og dreifða byggð. Samningur þyrfti að heimila áfram sérstakan stuðning við þessi skilyrði, líkt og ýmis afskekkt svæði innan ESB njóta.

  
  

Bættur markaðsaðgangur. 

• Ef íslenskar landbúnaðarafurðir fengju greiðari aðgang að markaði ESB án tolla eða annarra hindrana gæti það skapað tækifæri fyrir vörur með sterka sérstöðu, svo sem hágæðakjöt, lífrænar vörur eða sérhæfðar mjólkurafurðir.

  
  

Heilbrigðis- og dýravarnakröfur. 

• Ísland hefur mjög góða stöðu varðandi dýrasjúkdóma. Bændur myndu vilja tryggja að reglur um innflutning verndi áfram þessa stöðu og að ekki skapist aukin áhætta.

  
  

Aðlögunartími. 

• Ef breytingar yrðu miklar gæti þurft margra ára aðlögun með fjárfestingarstuðningi og tímabundnum bótum til að gefa búum færi á að laga reksturinn.

  
  

Jöfn samkeppnisskilyrði. 

• Ef íslenskir bændur þurfa að uppfylla strangari kröfur um dýravelferð eða umhverfismál en keppinautar erlendis myndu þeir vilja að það endurspeglaðist í stuðningi eða í reglum sem tryggja sambærileg skilyrði.
  

Það er þó mikilvægt að hafa í huga að hagnaður yrði líklega ójafnt dreifður. Sum bú gætu hagnast á stærri markaði og lægra verði á aðföngum, á meðan önnur (sérstaklega þau sem framleiða vörur sem standa frammi fyrir harðri innflutningssamkeppni) gætu orðið fyrir tekjuskerðingu nema samningurinn innihéldi sérstakar varnir eða stuðningsúrræði.

Mat á áhrifum ESB-aðildar á íslenskan landbúnað hefur verið umdeilt: niðurstaðan veltur ekki aðeins á því hvort samningur næst, heldur hvernig hann er saminn og hvaða undanþágur, stuðningskerfi og aðlögunarráðstafanir fylgja honum.