Leiðrétting á umsögn Ólafar fyrrverandi forseta Íslands um efnahagslegt veldi Ísland og að við þurfum ekkert ESB.

Ólafur fyrrverandi forseti Íslands fer nú mikinn í fjölmiðlum um það hversu mikið efnahagslegt veldi Ísland er og að þess vegna þurfum við ekkert ESB, en skoðum aðeins söguna.

Saga Íslands frá 1800 til dagsins í dag einkennist af því að hafa þróast frá bágborinni nýlendu yfir í eitt af efnaðri löndum heims. Á þessu tímabili hefur landið þegið verulega erlenda efnahagsaðstoð, bæði í formi beinna styrkja, hagstæðra lána og gífurlegrar uppbyggingar innviða á kostnað erlendra ríkja.

Hér er yfirlit yfir helstu efnahagslegu aðstoðina og fjármagnsflæðið til Íslands á þessu tímabili:

1.    Dönsk ríkisstyrkja- og neyðaraðstoð (1800 – 1940)

Á 19. öld og fram eftir 20. öld reið íslenska samfélagið sig að verulegu leyti á fjárframlög og styrki úr dönskum ríkissjóði til að standa undir grunnrekstri, embættiskerfi og innviðum landsins  . Þar sem Ísland var afskekkt og fátækt landbrugðssamfélag dugðu tekjur af tolli og sköttum sjaldnast til.

• Neyðarsendingar: Þegar komu upp harðindi, t.d. eftir eldgos, vegna ísbelta á sjó eða bágrar veiði, sendi danska ríkið oft korn, brennivín og aðrar nauðsynjavörur sem neyðaraðstoð til að koma í veg fyrir hungursneyð.

• Uppbygging innviða: Danska ríkið styrkti eða fjármagnaði mörg stór verkefni seint á 19. öld og snemma á 20. öld, svo sem lagningu síma- og sæstrengja, vegagerð og hafnarframkvæmdir.

2.    Hernám bandamanna og innviðauppbygging (1940 – 1945)

Þótt þetta teljist ekki hefðbundin „þróunaraðstoð“ fólst gífurleg efnahagsleg innspýting í hernámi Breta og síðar Bandaríkjamanna í seinni heimsstyrjöldinni.

• Gjafir í formi innviða: Breski og bandaríski herinn byggðu flugvelli (þ.m.t. upphaflega flugvöllinn í Keflavík), vegi, hafnir, brýr og varnarmannvirki. Þetta skaut undir atvinnulífið, útrýmdi atvinnuleysi og færði landið inn í nútímann án þess að íslenska ríkið þyrfti að fjármagna framkvæmdirnar.

3.    Marshallaðstoðin (1948 – 1955)

Eftir síðari heimsstyrjöldina tók Ísland þátt í European Recovery Program, betur þekkt sem Marshall-áætlunin. Þetta var langstærsti beini fjárhagsstuðningurinn sem Ísland hefur nokkurn tímann fengið frá erlendu ríki.

• Mesta aðstoðin á mann: Samkvæmt heimildum fékk Ísland mestu fjárhagslegu aðstoðina á hvern íbúa af öllum 16 aðildarríkjum áætlunarinnar, eða u.þ.b. tvöfalt meira en Holland sem var í öðru sæti  .

• Upphæðin: Heildarupphæðin var á bilinu 24 til 43 milljónir Bandaríkjadala (sem nemur hundruðum milljarða króna á nútíðarvirði)  . Fyrir þessum dollurum keypti ríkið vörur og vélar og seldi síðan á Íslandi. Andvirðið í íslenskum krónum var sett í „mótframlagssjóð“ sem fjármagnaði byggingu virkjana, skipakaupa og áburðarverksmiðjunnar, og lagði þannig grunninn að íslenskum nútíma iðnaði.

4. Alþjóðabankinn og þróunarlán (1950 – 1976)

Fyrstu áratugina eftir stríð var Ísland enn skilgreint sem þróunarland af alþjóðastofnunum vegna mikillar einhliða hagkerfisbyggingar á sjávarútvegi.

• Þróunaraðstoð: Ísland þáði beina þróunaraðstoð og hagstæð lán frá Alþjóðabankanum (World Bank) til að byggja upp fiskiskipaflotann og orkuinnviði, og hélst sú skilgreining á landinu sem þróunarlandi allt til ársins 1976 .

5. Varnarsamstarfið: NATO og varnarliðið (1951 – 2025)

Kaldastríðið fól í sér gríðarlega efnahagslega aðstoð sem oft er kölluð „hlunnindasamstarf“ í stað beinna styrkja.

• Varnarliðið í Keflavík: Rekstur bandaríska varnarliðsins (Iceland Defense Force) til ársins 2006 fól í sér gífurlega fjárhagslega innspýtingu. Bandaríkin greiddu laun þúsunda Íslendinga sem unnu á hernum og keyptu vörur og þjónustu af íslenskum fyrirtækjum.

• NATO-innviðir (NSIP): NATO, í gegnum NATO Security Investment Programme, fjármagnaði byggingu dýrra öryggis- og ratsjárinnviða á Íslandi, bæði á meðan á kalda stríðinu stóð og við nýrri ratsjárkerfi (IADS) eftir 2006 . Án þessarar fjármögnunar hefði íslenska ríkið þurft að kosta þessi dýru mannvirki sjálft.

6. Samstarf við Evrópu (EES) og rannsóknarstyrkir (1994 – 2025)

Þótt Ísland sé iðulega gjafaríki þegar kemur að sérstökum EES-styrkjum (þar sem ríkið gefur til nýrri eða fátækari aðildarríkja ESB), hefur landið hagnast verulega á innri markaðnum.

• Rannsóknasjóðir ESB: Íslenskir háskólar, rannsóknarstofur og fyrirtæki hafa fengið hundruð milljóna evra í beina, óendurgreydda styrki úr rannsóknar- og nýsköpunaráætlunum ESB (t.d. Horizon 2020 og nú Horizon Europe). Þessir sjóðir hafa verið einn helsti drifkrafturinn í nýsköpun og vísindarannsóknum á Íslandi á 21. öldinni.

7. Efnahagshrunið 2008 – Neyðarlán en ekki gjafir

Við bankahrunið 2008 fékk Ísland gífurlegan stuðning til að forðast gjaldþrot ríkisins og gjaldeyrishrun, en þá í formi lána en ekki efnahagsaðstoðar.

• IMF og Norðurlöndin: Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (IMF) veitti 2,1 milljarða dala neyðarlán og Norðurlöndin veittu svokölluð skiptilán (swap-lán) til að tryggja gjaldeyrisforða Seðlabankans. Mikilvægt er að taka fram að öll þessi lán voru greidd til baka með vöxtum á árunum 2011–2016.

Samantekt

Fyrir 1976 þáði Ísland beina þróunaraðstoð.

• Frá 1950 fram á 21. öldina var langstærsta „aðstoðin“ þó óbein: Marshallaðstoðin, innviðir hernámsliðanna og varnarútgjöld NATO sem voru niðurgreidd af Bandaríkjunum og NATO-ríkjunum.

  
  

• Í nútímanum er efnahagsleg aðstoð að mestu leyti falin í aðgangi að alþjóðlegum rannsóknarsjóðum og öryggissamstarfi þar sem kostnaður er sameiginlegur.

Höfundur þessarar greinar er Arnar Oddgeir Sveinsson.